Crossmediale storytelling -

De oven gaat open, de kist erin. Vijf minuten later is alleen een vuurzee te zien

ZUTPHEN – 12.17 uur. Op de parkeerplaats in Zutphen staan ongeveer 35 auto’s. Ze staan parallel aan de hoofdweg die grenst aan kortgeschoren grasvelden. Een decor voor een zondag vijfdeklasser. Toch is dit allerminst een voetbalvereniging. Binnen nemen familie, vrienden en kennissen namelijk voorgoed afscheid van hun dierbare. Een paar uur later wordt het lichaam in Crematorium de Omarming verbrand. 

Door Geart van der Pol

Steeds meer mensen kiezen ervoor zich te laten cremeren na overlijden. In de eerste twee kwartalen van 2013 werd ruim 61 procent van de overleden mensen verbrand. Gegevens van het Centraal Bureau voor Statistiek laten een ontwikkeling over een langere periode zien. Het aantal crematies is de afgelopen honderd jaar sterk gestegen. Zo kwam cremeren in de jaren ’30 alleen voor bij hoge uitzondering, terwijl in 2003 er voor het eerst meer mensen werden verbrand dan begraven.

Spectaculaire groei

 

De spectaculaire groei van het aantal crematies vond vooral plaats tussen 1960 en 1985. In die 25 jaar steeg het percentage van bijna 4 procent tot ruim 40 procent.

Aantal crematies


Cremeren ouderwets

 

De trend doet vermoeden dat cremeren een nieuw verschijnsel is. Toch keert met deze ontwikkeling een oude traditie terug. Cremeren is namelijk zo oud als de mens bestaat. Tot 800 na Christus was het verbranden van lijken zelfs net zo gewoon als nu. Pas toen de Christelijke Karel de Grote aan de macht kwam, werd begraven dagelijkse kost. Hij geloofde in de opstanding na de dood en verbood crematies. Volgens hem was die opstanding niet mogelijk als het lichaam werd verbrand.

Het duurde daarna tot 1874 toen de roep om crematies weer toenam. De ‘Vereeniging tot invoering der Lijkenverbranding in Nederland’ streed vanaf dat jaar voor gelijke rechten tussen begrafenissen en crematies. In 1914, dit jaar dus precies honderd jaar geleden, werd cremeren in Nederland weer geïntroduceerd. Al werd lijkverbranding door het ontbreken van duidelijke wetten toen alleen nog maar gedoogd. In 1955 werden crematies gelegaliseerd. De crematies mochten echter alleen onder strenge voorwaarden worden uitgevoerd. Pas aan het begin van de jaren ‘90 werd de regelgeving voor cremeren volledig gelijkgesteld aan de regelgeving voor begraven.

13.47 uur. De dienst is voorbij. Familie, vrienden en kennissen zijn vertrokken. De kist met daarin het lijk staat eenzaam in een kamer te wachten voor de oven. De gele en rode bloemen maken het doorsnee houten model vrolijker en treuriger tegelijk. De bloemen fleuren de kist op, maar geven het lichaam in de houten jas ook een persoonlijkheid.

Het lichaam kan nog niet gecremeerd worden, omdat er al iemand anders in de oven ligt. Op de display naast het luik, waarachter de verbranding plaatsvindt, staat dat het nog 52 minuten duurt voordat de crematie is voltooid. De temperatuur in de oven loopt op tot ongeveer 700 graden Celsius.

 

 

Goedkoper dan begraven

 

Dat het aantal crematies de afgelopen honderd jaar zo explosief is gestegen heeft meerdere oorzaken. De drie grootste bedrijven op het gebied van cremeren en begraven: Yarden, Monuta en coöperatie DELA laten weten dat het prijsvoordeel van cremeren één van de hoofdredenen is voor de sterke stijging van het aantal crematies.

Het gaat daarin specifiek om de grafrechten die betaald moeten worden. Die grafrechten moeten afhankelijk van de verzekeringen eens per tien, twintig of dertig jaar worden afgekocht door de nabestaanden. De hoogte van dat bedrag hangt af van de plek waar de begrafenis plaatsvindt. Logischerwijs is dat in een dorp op het platteland goedkoper dan in grote steden als Amsterdam en Utrecht. Volgens DELA kunnen die prijzen per gemeente met enkele duizenden euro’s variëren.

Een crematie is daarentegen goedkoper. Alleen de dienst en het cremeren zelf kosten geld. Al lopen ook bij een uitvaart met crematie de prijzen sterk uiteen. Net als bij begrafenissen zijn de kosten sterk afhankelijk van de keuzes die mensen maken. Een dienst van anderhalf uur is bijvoorbeeld duurder dan een dienst van slechts één uur. Desalniettemin staat vast dat cremeren op lange termijn minder kost dan begraven. De as gaat immers in een urn en wordt vervolgens vaak uitgestrooid. Alleen de urn zelf en een eventuele plek in een urnenmuur kosten geld.

Daaraan vast kleeft de praktische overweging die mensen maken. Bij het uitstrooien of bewaren van as komt geen onderhoud kijken. Bij een graf is dat wel het geval. Woordvoerster Nora Nowee van Monuta: ‘’Mensen willen hun kinderen of kleinkinderen niet opzadelen met die moeite. Daarbij willen mensen niet dat hun nabestaanden zich emotioneel verplicht voelen om een graf te bezoeken. Cremeren is in dat opzicht dus handiger.’’

14.00 uur. De massale keuze voor goedkopere uitvaarten betekent niet dat er per definitie wordt bezuinigd op het laatste eerbetoon. Terwijl de kist nog in de kamer voor de oven staat te wachten tot de andere verbranding is voltooid, laat de ovenist zien wat voor urnen zoal zijn gemaakt en verkocht. Hij kijkt in een map met foto’s vol bewondering naar één van de pronkstukken. Het is een groot stenen beeld. De ovenist glimlacht en geeft aan dat het ongeveer 80.000 euro heeft gekost. Het is dan nog 39 minuten tot de crematie klaar is en de eenzame kist in de kamer kan worden ingevoerd.

 

Ook God staat cremeren toe

 

Niet alleen de prijs is voor mensen doorslaggevend in de keuze tussen cremeren en begraven. Ook de kerk speelt een belangrijke rol. De drie grote uitvaartondernemingen zijn het opnieuw met elkaar eens. De beleving van het geloof is verschoven en volgens Yarden, Monuta en DELA is dat een belangrijke nevenoorzaak. ‘’We zien dat er steeds minder strenggelovigen zijn die zich uit religieuze overwegingen niet willen laten cremeren. De secularisering speelt dus zeker een rol’’, vertelt Nowee van Monuta.

Volgens kerkhistoricus Ton van Schaik ligt het complexer. ‘’Het opheffen van het crematieverbod door de katholieke kerk heeft niets te maken met secularisering. Het komt door de verschuiving van de opvattingen achter crematies. Het vroegere verbod op crematies vanuit de kerk was een reactie op vrijzinnigen die cremeren propageerden om te laten zien dat ze niet gelovig waren. ’’

Van Schaik merkt op dat de rol van dat standpunt is verdwenen. Mensen kiezen volgens hem niet voor cremeren om zich als vrijzinnig te profileren, maar om de financiële en praktische redenen. ‘’Vandaar dat de kerk niet langer tegen cremeren is.’’

Desondanks laten cijfers van het CBS zien dat de toename van het aantal crematies gelijk loopt aan de verschuiving van de beleving van het geloof. Zo kwam de kerk minder centraal te staan in het leven van mensen. Daarnaast vond er vooral tussen 1960 en 1990 ontkerkelijking plaats. In die periode nam het aantal mensen dat zich verbonden voelde met de kerk met 20 procent af. Het aantal crematies steeg in dezelfde periode met ongeveer 36 procent.

Opvallend is dat de stijgende welvaart als één van de oorzaken van de ontkerkelijking geldt. In zekere zin staat dat haaks op de financiële reden om voor een crematie te kiezen. Mensen hadden immers meer te besteden, maar kozen voor een goedkopere uitvaart.

16.03 uur. De verbranding is voltooid. De ovenist heeft de overgebleven as en botdelen inmiddels opgeruimd. De kist die een paar uur eenzaam heeft staan wachten is nu aan de beurt. Met een collega zet hij de kist op een lift die hen helpt bij het invoeren. De lift stijgt op tot de hoogte van het luik van de oven. Het luik schuift langzaam open. De ovenist drukt op het touchscreen op ‘invoeren’, waarna de lift met de kist de oven inschuift. Onder begeleiding van de ovenist en zijn collega wordt de kist van de lift de oven ingeschoven. Het luik gaat weer dicht en de ovenist drukt op ‘cremeren’. Het gaat allemaal snel, geroutineerd en zonder zichtbare emoties. Toch laten de twee vlak na de invoering een korte stilte vallen. De stilte zorgt ervoor dat het geen lopende band-werk wordt. Vijf minuten later is door het kijkgat alleen een vuurzee te zien.

 

Crematoria als ritueel

 

De afnemende invloed van de kerk bij de keuze voor een crematie of een begrafenis wil niet zeggen dat er minder verlangen naar rituelen is. Ook daarin is de afgelopen decennia veel veranderd. Onderzoeker Martin Hoondert houdt zich aan de Tilburgse universiteit onder meer bezig met rituelen en tradities rondom begrafenissen en crematies.

Hij ziet naast het financiële, praktische en kerkelijke oogpunt nog een laatste oorzaak voor de sterke stijging van het aantal crematies. Volgens hem vervangt een modern crematorium de rituelen die voorheen in de kerk plaatsvonden. ‘’Het crematorium wordt meer en meer een gewaardeerde sacrale ruimte in onze cultuur. Nu de kerk uit beeld verdwijnt, zoeken mensen naar andere rituelen. Moderne crematoria voldoen daaraan.’’

16.47 uur. De parkeerplaats is leeg, de oven vol. Nog ongeveer drie kwartier tot het lichaam is veranderd in as. Morgen staat de volgende dienst gepland.

Tags: , , , , , , , , , , , ,

Leave a Reply